WODC adviseert aanpassingen rond lange tbs-vonnissen
In dit artikel:
Het WODC stelt dat wet- en regelgeving aangepast moet worden om de tbs-behandeling bij lange combinatievonnissen (gevangenisstraf plus tbs) effectiever te laten verlopen. Uit het onderzoek blijkt dat tussen 2000 en 2024 in totaal 160 keer een combinatievonnis van tien jaar of langer is opgelegd; dat aantal nam de afgelopen jaren duidelijk toe. Belangrijke oorzaak is het wegvallen van de zogenaamde Fokkensregeling, waardoor tbs-gestelden vroeger (na een derde van de straf) met behandeling konden starten. Na afschaffing geldt in principe dat twee derde van de gevangenisstraf moet zijn uitgezeten; met de Wet straffen en beschermen (2021) werd de aanvang van tbs bij straffen langer dan zes jaar nog verder uitgesteld.
Het WODC waarschuwt dat door die vertraging meerdere strafdoelen onder druk komen te staan: vergelding, maatschappelijke beveiliging en kans op een succesvolle behandeling en re-integratie. Juridisch beoordeelt het rapport dat uitzonderingsgronden voor vroegtijdige plaatsing in een tbs-kliniek wel bestaan, maar dat die beslissingen uiteindelijk door de minister worden genomen. Dat kan de rechtspositie van tbs-gestelden verzwakken; onderzoekers bevelen daarom aan te overwegen deze bevoegdheid aan de rechter toe te wijzen.
Concreet adviseert het WODC onder meer:
- herinvoering van de Fokkensregeling, zeker bij combinatievonnissen langer dan zes jaar;
- schrappen van de generieke bepaling in de Verlofregeling die verlof koppelt aan de datum van voorwaardelijke invrijheidsstelling, omdat die vroege behandeling en resocialisatie kan belemmeren;
- verdere wettelijke opties te onderzoeken zoals een maximum aan gecombineerde gevangenisstraf met tbs, beperking van strafduur afhankelijk van toerekeningsvatbaarheid, of het voorwaardelijk opleggen van tbs waarbij pas tegen het einde van de straf wordt beoordeeld of de maatregel nodig blijft.
Ook schetst het rapport de gevolgen van langdurige detentie voor behandeling: negen domeinen van mogelijke detentieschade worden benoemd (onder andere psychische gezondheid, hersenfuncties, zelfredzaamheid en basiscondities voor re-integratie). Behandelaars melden dat tbs-gestelden na lange gevangenisstraffen meer tijd nodig hebben om te wennen aan het kliniekomgeving — het proces dat in het rapport als “ontbajesen” wordt aangeduid. Daarom raden de onderzoekers aan al tijdens detentie te beginnen met onderdelen van de behandeling, zoals delictanalyse, traumazorg, schematherapie en verslavingshulp.
Kortom: het WODC pleit voor een reeks rechts- en beleidswijzigingen en voor een meer behandelingsgerichte aanpak tijdens detentie, om het draagvlak voor en de effectiviteit van tbs bij lange combinatievonnissen te vergroten. (Toelichting: tbs is in Nederland een maatregel voor psychiatrische behandeling gekoppeld aan strafrechtelijke veroordelingen.)