Staatsnoodrecht toe aan herziening

In dit artikel:

In haar proefschrift onderzoekt Samantha Daniëls of het Nederlandse staatsnoodrecht nog aansluit bij hedendaagse crises en of de democratische en rechtsstatelijke waarborgen voldoende bescherming bieden. Een uitgebreid wettelijk stelsel betekent volgens haar niet dat voor elke crisis een passende regeling bestaat. Als gewone wetgeving tekortschiet, ontstaat de vraag hoeveel ruimte bestuurders hebben om daarvan af te wijken. Van een onbeperkte bevoegdheid is volgens Daniëls geen sprake, omdat parlementaire procedures bij veel noodbevoegdheden een rol spelen.

De asieldiscussie van 2024 illustreert volgens haar het belang van die waarborgen. Toenmalig minister Marjolein Faber wilde noodrecht binnen het vreemdelingenrecht inzetten om een strenger asielbeleid mogelijk te maken, waarbij de hoge migratie-instroom als uitzonderlijke omstandigheid zou gelden. Daniëls vindt dat staatsrechtelijk problematisch: noodrecht is bedoeld voor werkelijk buitengewone situaties en niet als alternatieve route voor beleid dat via de normale juridische en parlementaire weg moeilijk uitvoerbaar is. Dat de Tweede Kamer het voorstel niet steunde, toont volgens haar dat de democratische tegenmachten hier functioneerden.

Vooral het zogenoemde vormvrije noodrecht baart haar zorgen. Daarmee kunnen bestuurders direct ingrijpen zonder vooraf een afzonderlijke noodprocedure te volgen. Dat kan bij ernstige wanordelijkheden noodzakelijk zijn, maar vergelijkbare bevoegdheden worden volgens Daniëls inmiddels ook in andere situaties toegepast, terwijl de mogelijke gevolgen groter zijn en controle niet altijd goed is geregeld. Zij pleit daarom voor afschaffing van deze mogelijkheid op nationaal niveau en voor specifieke spoedprocedures die snel optreden combineren met parlementaire en juridische controle.

De werking van die waarborgen hangt volgens haar ook af van de politieke bereidheid van regering en parlement om hun institutionele rol te vervullen. Tegen de achtergrond van de opkomst van rechtsextremisme moet de wetgever daarom kritischer bepalen wanneer noodbevoegdheden mogen worden gebruikt. Daarnaast moet het staatsnoodrecht zich volgens Daniëls richten op preventie. Nieuwe dreigingen, zoals AI-gerelateerde cyberaanvallen op betalingsverkeer, energie- en drinkwatervoorzieningen, kunnen zo snel escaleren dat ingrijpen na een uitval te laat is. Toekomstige regels moeten daarom ook toezicht en maatregelen bevatten om te voorkomen dat dreigingen daadwerkelijk uitgroeien tot crises.