Snel bouwen aan een landelijk dekkend stelsel van huizen van het recht
In dit artikel:
Lilian Marijnissen is door de regering aangesteld als kwartiermaker voor de opbouw van een landelijk dekkend netwerk van sociaaljuridische hulpverlening, met bijzondere aandacht voor regio’s waar dat aanbod tekortschiet. De opdracht vloeit rechtstreeks voort uit de lessen van de toeslagenaffaire: veel mensen missen laagdrempelige juridische hulp en instanties werken te weinig samen, waardoor sociale en juridische problemen elkaar versterken.
Als antwoord op die problemen bepleit de Staatscommissie Rechtsstaat forse investeringen in eerstelijnsrechtshulp: voorzieningen als het Juridisch Loket, sociaal raadslieden en kleinschalige rechtswinkels moeten niet alleen kunnen doorverwijzen maar echt ondersteuning bieden. Een concreet voorstel dat hierop aansluit is het idee van ‘Huizen van het Recht’ (initiatiefnota Van Nispen): buurtlokalen waar burgers terechtkunnen voor een geïntegreerd pakket aan hulp — van mediators, maatschappelijk werkers en schuldhulpverleners tot advocaten, het Juridisch Loket, gemeenteambtenaren en zelfs mobiele kanton- of politierechters. Het doel is vroeg signaleren van onderliggende problemen, samen zoeken naar duurzame oplossingen en pas naar de rechter te gaan als dat echt nodig is.
De Raad voor de Rechtspraak onderschrijft de doelstelling van betere eerstelijnsvoorzieningen, maar waarschuwt om eerst bestaande pilots te evalueren en knelpunten zoals rolvervaging van rechters te voorkomen. De rechter moet onpartijdig blijven en deelname aan een Huis van het Recht mag nooit verplicht worden, zodat de toegang tot de rechter gewaarborgd blijft. De Nederlandse Orde van Advocaten staat positief tegenover het concept maar benadrukt praktische grenzen — niet elk geschil is voor een kantonrechter en samenwerking met bestaande instanties blijft essentieel; mobiel inzetten van rechters per arrondissement verdient nader onderzoek.
Praktijkervaringen zijn bemoedigend. Een proef in Heerlen (evaluatie 6 juni 2023) behandelde in drie jaar 281 zaken; in vrijwel alle dossiers kon voortijdig worden gesignaleerd en doorverwezen, en slechts in twee gevallen was rechterlijke inzet nodig. Het project verminderde escalatie van conflicten en ontlastte de rechtspraak, al blijven signalen dat multi-problematiek soms onduidelijk blijft en dat partners aanvankelijk nog vanuit hun eigen organisatiebelangen handelen. Het Heerlense experiment wordt voortgezet; een tweede Huis van het Recht opende in Breda (maart 2025).
Om Huizen van het Recht breder te laten slagen is structurele en substantiële rijksfinanciering nodig. Kwartiermaker Marijnissen krijgt de taak gemeenten aan te moedigen en te zorgen dat toekomstige uitrol leert van bestaande pilots — met behoud van vrije toegang tot de rechter en aandacht voor de gesignaleerde verbeterpunten.