Scheiden zonder rechter: voordelen niet vanzelfsprekend

In dit artikel:

In Nederland mag een huwelijk formeel alleen door de rechtbank worden ontbonden, maar een recent WODC-onderzoek (2024) door Tilburg University en Radboud Universiteit onderzocht of echtscheiding buiten de rechter om wenselijk is voor stellen zonder minderjarige kinderen. Historisch gezien mislukten eerdere wetsinitiatieven (onder meer in 2004 en 2014), maar het nieuwe onderzoek kijkt opnieuw naar vermeende voordelen zoals lagere kosten, kortere doorlooptijden en verlichting van de rechterlijke werkdruk.

Belangrijkste bevindingen: in de huidige praktijk speelt de rechter bij verzoekscheidingen al een beperkte rol — inhoudelijke toetsing van convenanten gebeurt niet en veel zaken kennen geen mondelinge behandeling. Rechterlijke bescherming komt in de praktijk vaak neer op verplichte bijstand door een advocaat. Een enquête onder ruim 400 gescheidenen laat zien dat veel ex-partners de rechter weinig waardevol vinden en openstaan voor buitengerechtelijke procedures, mits er verplichte afspraken en toetsing door een onafhankelijke professional zijn. Professionals zijn terughoudender en waarschuwen dat het weglaten van de rechter niet automatisch leidt tot grote tijd- of kostenbesparingen en risico’s kan vergroten voor kwetsbare partijen.

Vergelijkend onderzoek in negen EU-landen toont dat buitengerechtelijke routes elders vaak dominant zijn, maar altijd gepaard gaan met minimaal een procedurele toets en aanvullende waarborgen. De onderzoekers concluderen dat de vraag niet zozeer is óf, maar onder welke voorwaarden een buitengerechtelijke echtscheiding verantwoord kan worden ingevoerd; politieke keuzes bepalen de uiteindelijke vorm.