Preventie kan radicalisering personen met anti-institutionele houding voorkomen

In dit artikel:

Op 26 november 2025 publiceerden het Verwey-Jonker Instituut en RadarAdvies, in opdracht van het WODC, een onderzoek naar anti‑institutionalisme in Nederland. De kernconclusie is dat de meeste mensen met anti‑institutionele opvattingen niet tot geweld bereid zijn en dat preventie daarom verder moet reiken dan zuivere veiligheidsmaatregelen: er is ook een sterk sociaal‑ en zorggericht antwoord nodig.

Het onderzoek schetst hoe het denken rond een zogenoemde ‘kwaadaardige elite’ — een narratief dat instituties en overheid verdenkt van manipulatie en onderdrukking — inzetbaar is op uiteenlopende thema’s zoals klimaat, coronamaatregelen, migratie of ‘woke’-beleid. Daardoor is het gedachtegoed makkelijk aan te passen aan actuele onderwerpen en aantrekkelijk voor een breed, ideologisch divers publiek. Het internet speelt een belangrijke rol bij verspreiding en onderlinge afstemming van ideeën en strategieën. In Nederland bestaan nauwelijks formeel georganiseerde anti‑institutionele groeperingen; de meeste incidenten en extremistische uitingen zijn verbonden aan de soevereinenbeweging, die het gezag van de overheid betwijfelt.

Wat betreft wie: het merendeel bestaat uit mannen, vaak middelbaar of ouder, die persoonlijke tegenslagen (zoals baanverlies, scheiding of gezondheidsproblemen) en teleurstellingen in instituties hebben meegemaakt. Voor sommigen biedt het gedachtegoed houvast en groepsbinding na grote levensgebeurtenissen; anderen gebruiken het opportunistisch om regels te negeren. Slechts een klein deel weigert consequent wetgeving te volgen, en nog een veel kleinere groep is tot geweld bereid.

Belangrijk voor beleid en praktijk is dat signalen van radicalisering niet alleen bij politie of veiligheidsdiensten binnenkomen maar ook via civiele instanties (Belastingdienst, CJIB, leerplichtambtenaren, wijkteams). De onderzoekers bevelen aan te investeren in herkenning van risico’s en in een aanpak die constructief, empathisch én begrenzend is; zij formuleren veertien kansrijke handelingsperspectieven om zowel zorg- als veiligheidszorgen te verbinden.