Mondelinge onderdelen van de civiele procedure; de rol van ervaren procedurele rechtvaardigheid
In dit artikel:
Kim G.F. van der Kraats, Kees van den Bos en Anne Janssen (NJB 2026/853, afl. 16) onderzoeken of de mondelinge onderdelen van de civiele procedure bijdragen aan de door partijen ervaren procedurele rechtvaardigheid. Wettelijk geldt dat in principe in alle civiele handelszaken een mondelinge behandeling moet plaatsvinden, maar in de praktijk gebeurt dat vaak niet. Sinds 2017 bestaat bovendien de mogelijkheid dat een rechter een mondeling eindvonnis uitspreekt in plaats van schriftelijk, maar die bevoegdheid wordt weinig gebruikt. Ook in kantonzaken verschijnt slechts een klein deel van de partijen voor een rolzitting om hun zaak mondeling toe te lichten; schriftelijke behandeling blijft dominant.
De auteurs plaatsen deze praktijk tegen de vraag waarom mondelinge behandeling waarde zou hebben: mondelinge momenten bieden partijen de mogelijkheid om gehoord te worden, nuances toe te lichten, non‑verbale signalen af te geven en direct vragen van de rechter te beantwoorden — factoren die in onderzoek naar procedurele rechtvaardigheid (zoals het gevoel van 'voice', neutraliteit en respect) belangrijk blijken voor acceptatie van uitkomsten. Tegelijkertijd noemen ze praktische belemmeringen: doelmatigheid, kosten, zwaardere werklast voor rechtbanken en een voorkeur voor voorspelbaarheid en schriftelijke dossiers die rechters en partijen ertoe aanzetten mondelinge stappen te mijden.
Het artikel roept daarmee een afweging op tussen efficiency en de waarde van mondeling contact voor de beleving van het proces. De auteurs signaleren dat de mondelinge elementen momenteel onderbenut zijn en impliceren dat een heroverweging zinvol kan zijn — bijvoorbeeld selectiever inzetten van mondelinge behandeling daar waar 'voice' en vertrouwen cruciaal zijn, of het verbeteren van mogelijkheden om mondelinge elementen kostenefficiënt in te passen. Verder onderzoek naar de concrete effecten van mondelinge behandeling op de ervaren rechtvaardigheid en praktische experimenten in de rechtspraak zouden volgens hen helpen bij het vinden van een evenwicht tussen procedurele legitimiteit en doelmatigheid.