KNAW wil academische vrijheid als zelfstandig grondrecht in Grondwet

In dit artikel:

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) vindt dat de academische vrijheid in Nederland onvoldoende juridisch is beschermd. In het rapport *Vrijheid verankerd* schrijft een commissie onder leiding van André Nollkaemper dat wetenschappers onder druk staan door politieke inmenging, financiële afhankelijkheid, intimidatie en conflicten met hun werkgever. De huidige bescherming via onder meer de vrijheid van meningsuiting, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het EU-Grondrechtenhandvest biedt volgens de KNAW vooral in zulke situaties te weinig houvast.

De Akademie adviseert daarom om academische vrijheid als zelfstandig grondrecht in de Grondwet op te nemen. Die bepaling moet niet alleen bescherming bieden, maar overheid en instellingen ook verplichten de vrijheid actief te bevorderen. Daarnaast moet artikel 1.6 van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) worden aangescherpt, zodat wetenschappers en kennisinstellingen zich er juridisch op kunnen beroepen. Dat kan onder meer van belang zijn bij arbeidsconflicten, zoals de zaak rond een universitair hoofddocent die kritiek uitte op het diversiteitsbeleid van haar universiteit en waarover de Hoge Raad in juli 2025 uitspraak deed.

Verder pleit de KNAW voor een landelijke gedragscode over intimidatie, interne groepsdruk, externe beïnvloeding en de verhouding tussen bestuurlijke sturing en onderzoeksvrijheid. De voorstellen hebben nog geen rechtskracht, maar wetgeving, grondwettelijke erkenning en gedragscodes zouden samen meer zekerheid moeten bieden aan wetenschappers en instellingen.