Hoe onbehoorlijk procedeergedrag van overheden te voorkomen?

In dit artikel:

De Staatscommissie rechtsstaat stelde in haar rapport van 10 juni 2024 vast dat overheden soms onnodig en te vasthoudend procederen, waardoor burgers onnodig worden belast en de bereidheid tot overeenstemming verdwijnt. Die ongelijkheid is extra problematisch omdat overheden doorgaans meer juridische kennis, ervaring en middelen hebben dan individuele burgers. Ook ontbreekt niet altijd respectvolle en transparante bejegening tijdens lopende procedures.

Sinds het rapport is er meer aandacht in rechtspraak en literatuur voor misbruik van bestuurs(proces)recht door burgers; recentelijk is die discussie uitgebreid naar het procederen door overheden. Een centraal nieuw instrument is het afwegingskader voor het instellen van hoger beroep (Kamerstukken II 2025/26, 29279, nr. 1030). Dat kader vraagt eerst om een brede belangenafweging, met nadruk op de rechtsonzekerheid, de kwetsbaarheid en de gevolgen voor betrokken burgers tegenover het algemene belang en de gevolgen voor beleid en uitvoering. Ten tweede moet de keuze om te appelleren goed gemotiveerd en op het juiste bestuurlijke niveau worden genomen. Ten derde moet een eventuele beslissing begrijpelijk aan de burger worden uitgelegd.

Daarnaast zijn er niet-bindende normen geformuleerd voor behoorlijk procedeergedrag: respectvolle, de-escalerende communicatie, transparantie, het delen van relevante informatie, erkenning van fouten en het zoveel mogelijk creëren van gelijke procedurele kansen (bijv. ruime mandaten voor minnelijke oplossingen en financiële ondersteuning van burgers waar mogelijk). Omdat deze normen niet bindend zijn en gedrag niet overal standaard is, is een cultuuromslag nodig; het Ministerie van Justitie en Veiligheid zou de regels actief moeten blijven promoten en interne checklists en ombudstoezicht kunnen overwegen.

Ook de rechterlijke macht kan bijsturen: door strenger toe te zien op tijdige stukkeninzending, door in kansloze beroepszaken volledige proceskostenvergoeding toe te kennen en, in uiterste gevallen, anti-misbruikrechtsregels tegen overheden toe te passen. Als alternatief voor zware lasten bij individuele burgers wordt voorgesteld een instrument als cassatie in het belang der wet in het bestuursrecht of de mogelijkheid van prejudiciële vragen aan hoogste bestuursrechters, eventueel met kostenbijdrage voor de burger. Zulke maatregelen zouden de balans tussen overheid en burger kunnen herstellen en het vertrouwen in de overheid vergroten.