Fundamentele weeffouten rondom het verschoningsrecht

In dit artikel:

Het verschoningsrecht van advocaten staat volgens de auteur opnieuw onder druk. Een wetsvoorstel voor het nieuwe Wetboek van Strafvordering, dat in februari 2026 door de Eerste Kamer werd aangenomen, voorzag aanvankelijk in geautomatiseerde filtering van mogelijk vertrouwelijk advocaatmateriaal onder verantwoordelijkheid van de rechter-commissaris (rc). Na druk vanuit de rechtspraak, de FIOD en het Openbaar Ministerie heeft het ministerie de regeling echter ingrijpend aangepast.

In het nieuwe voorstel krijgt de officier van justitie de verantwoordelijkheid voor de eerste, eventueel geautomatiseerde filtering. Daarbij wordt niet langer eerst een grote hoeveelheid gegevens onderzocht op mogelijk verschoningsgerechtigd materiaal. Pas wanneer een opsporingsambtenaar in een specifiek document of bericht aanleiding ziet om aan te nemen dat het vertrouwelijk is, zou verdere inzage worden gestopt en de rc worden ingeschakeld. Volgens de auteur kan die conclusie echter alleen worden getrokken nadat al gedeeltelijk kennis is genomen van de inhoud, waardoor het verschoningsrecht feitelijk al kan zijn geschonden. Een algemene plicht voor opsporingsambtenaren om voorzichtig te werk te gaan, biedt daarvoor onvoldoende bescherming.

De voorgestelde werkwijze doet denken aan de Box-zaak. De Hoge Raad oordeelde daarin in maart 2024 dat filtering door of onder verantwoordelijkheid van de rc moet plaatsvinden wanneer pas na inzage kan worden vastgesteld of digitale gegevens onder het verschoningsrecht vallen. Ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens benadrukte dat een uitvoerende instantie niet zelf mag bepalen welke informatie onder het beroepsgeheim valt, omdat de vertrouwelijke verhouding tussen advocaat en cliënt direct samenhangt met de verdedigingsrechten.

De auteur erkent dat de huidige procedure praktische en capaciteitsproblemen oplevert. De Hoge Raad pleit voor meer middelen voor de kabinetten van de rc; de Nederlandse Orde van Advocaten ziet daarnaast mogelijkheden in geautomatiseerde filtering, snellere procedures en concentratie van expertise bij een gespecialiseerde rechtbank. De minister kiest echter voor een regeling die volgens de auteur de rechterlijke controle verzwakt. Ook wordt een klaagschrift tegen beslag op mogelijk vertrouwelijk materiaal onder voorwaarden niet-ontvankelijk en krijgt zo’n klacht geen opschortende werking meer. Daarmee dreigt een belangrijke waarborg te verdwijnen en worden verdedigingsrechten opnieuw behandeld als hinderpalen voor efficiënte opsporing.