Doordenken over duurovereenkomsten

In dit artikel:

Een kleine afnemer koopt al meer dan vijftig jaar vrijwel dagelijks vrijwel al zijn producten bij één grote Nederlandse verkoper. De afname dekt 75–100% van zijn behoefte, betalingen gebeuren stipt bij aflevering, er is een structurele korting en de afnemer krijgt wekelijks de kans extra goederen goedkoop te nemen. Bovendien verstrekt hij de verkoper krediet tegen ongeveer 4% rente. De verkoper heeft geen expliciet opzeggingsrecht bedongen. De vraag die wordt voorgelegd is of een Nederlandse rechter in zo’n situatie zal aannemen dat er sprake is van een duurovereenkomst en of de verkoper die relatie dus slechts onder bijzondere voorwaarden — bijvoorbeeld na een redelijke opzegtermijn of tegen betaling van een redelijke schadevergoeding — mag beëindigen.

De auteur verwacht dat veel civielrechtelijke deskundigen zullen oordelen dat de kans groot is dat een rechter een duurovereenkomst zou erkennen en dat beëindiging onder de eisen van redelijkheid en billijkheid geplaatst zou worden. Vervolgens onthult de auteur dat hijzelf de afnemer is en dat de verkoper Albert Heijn heet. Die onthulling roept de vraag op waarom intuïties veranderen wanneer het om een grote supermarktketen gaat: zou de bescherming van de afnemer minder kansrijk worden beoordeeld als de wederpartij een marktpartij van formaat is?

De tekst overweegt mogelijke verklaringen en verworpen criteria. Het zou niet logisch zijn dat alleen het statuut van consument de doorslag geeft — bescherming zou niet perverse gevolgen mogen hebben waarin een professioneel handelaar minder beschermd is dan een particulier. Evenmin lijkt een ‘one-to-many’-verhouding tussen supermarkt en klanten een rechtsgrond om het opzeggingsrecht te beperken; daarvoor is noch duidelijke jurisprudentie noch wettelijke steun. Een impliciete uitzondering voor eindgebruikers op het doorgaans geldende opzeggingsrecht lijkt niet te bestaan.

De schrijver plaatst de casus in een breder maatschappelijk perspectief: ons economische bestel stimuleert leveranciers om langdurige betrekkingen met veel klanten te onderhouden, maar we hebben ook regels ontwikkeld om consumenten te beschermen tegen te langdurige aanbinding, ter bevordering van concurrentie. Tegelijk wordt aangenomen dat, als een leverancier zich terugtrekt, de markt die leegte doorgaans zal opvullen — hoewel de praktijk, zoals het verdwijnen van voorzieningen in dorpen, soms anders uitwijst. Er lijkt een onuitgesproken morele verwachting te bestaan dat wederzijdse vrijheid van beëindiging voor beide partijen geldt; of dat rechtsgevoel de toekomst heeft, blijft de vraag die de auteur aan de lezer voorlegt.