De rechtsstatelijke verantwoordelijkheid van de advocaat

In dit artikel:

Tijdens een seminar in De Rode Hoed in Amsterdam op 21 mei 2026 pleitte Iris van Donselaar voor een duidelijke wettelijke verankering van de rechtsstatelijke plicht van advocaten. Volgens haar moeten advocaten niet alleen cliënten bijstaan, maar ook zelf actief verantwoordelijkheid dragen voor het beschermen van de democratische rechtsstaat, juist nu die volgens haar in meerdere landen onder druk staat.

Het idee is niet geheel nieuw. Al in 2006 adviseerde de Commissie Van Wijmen om in artikel 10a van de Advocatenwet een zesde kernwaarde op te nemen die draaide om publieke verantwoordelijkheid voor een goede rechtsbedeling. De Nederlandse Orde van Advocaten verzette zich daar destijds tegen, omdat zij vond dat dit geen persoonlijke kernwaarde van de advocaat moest zijn maar vooral een taak voor de beroepsorganisatie zelf. Uiteindelijk werd de wet daarop aangepast, maar zonder een expliciete rechtsstatelijke plicht voor individuele advocaten.

Van Donselaar wijst erop dat in andere landen, zoals Engeland en Wales, en ook in internationale beroepsprincipes, al nadrukkelijker wordt verlangd dat advocaten de rechtsstaat en de goede rechtspleging ondersteunen. Zij vindt dat ook Nederlandse advocaten medeverantwoordelijk zijn voor het functioneren van het rechtssysteem en dus moeten optreden als dat systeem wordt bedreigd. Volgens haar mag die spanning met het belang van cliëntbescherming geen reden zijn om die verantwoordelijkheid te negeren.

Daarom stelt ze voor om rechtsstatelijkheid niet alleen als extra kernwaarde te zien, maar zelfs als uitgangspunt van artikel 10a Advocatenwet. De kern van haar voorstel: advocaten zouden wettelijk moeten vastleggen dat zij zich gedragen volgens de beginselen van de democratische rechtsstaat en zich onthouden van handelingen die daarmee strijdig zijn.