Betere rechtsbescherming tegen bestuurlijke rechtsoordelen

woensdag, 18 november 2026 (11:44) - Nederlands Juristenblad

In dit artikel:

Een recente uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak (ECLI:NL:RVS:2026:6501) laat zien hoe beperkt de rechtsbescherming tegen bestuurlijke rechtsoordelen in Nederland is. Het ging om e-mails van een college van burgemeester en wethouders aan standplaatshouders. Daarin stond dat hun eerder voor onbepaalde tijd verleende vergunningen door nieuw beleid na verloop van tijd van rechtswege zouden vervallen.

Volgens de Afdeling waren de e-mails geen besluit in de zin van artikel 1:3 Awb, omdat ze niet rechtstreeks op rechtsgevolg waren gericht. De mededelingen waren slechts een bestuurlijk rechtsoordeel: een definitief bedoeld oordeel van een bestuursorgaan over de uitleg of toepassing van een wettelijke regel. Zo’n oordeel kan alleen in uitzonderlijke gevallen met een besluit worden gelijkgesteld. De standplaatshouders moesten volgens de Afdeling wachten tot het college handhavend zou optreden. Omdat niet was aangetoond dat dit onevenredig bezwarend was, konden zij de kwestie vooraf niet aan de bestuursrechter voorleggen.

In de praktijk moeten zij hun activiteiten na de vervaldatum voortzetten en daarmee een handhavingsbesluit uitlokken. Pas daartegen kunnen zij beroep instellen. Een vergelijkbaar probleem doet zich voor bij bijvoorbeeld topfunctionarissen die van een toezichthouder horen dat een beloningscomponent volgens de Wet normering topinkomens niet is toegestaan. Ook zij moeten soms bewust een mogelijke overtreding laten ontstaan om de uitleg van de wet door de bestuursrechter te laten toetsen, met mogelijke reputatie- en economische schade als gevolg.

Een civiele procedure is formeel wel mogelijk, maar vormt volgens de auteur geen volwaardig alternatief. Een dagvaardingsprocedure is kostbaar en de civiele rechter beschikt doorgaans over minder specifieke expertise op het gebied van bestuursrecht. Bovendien kunnen civiele en bestuursrechters tot verschillende oordelen komen. Daardoor leggen partijen zich regelmatig bij een bestuurlijk rechtsoordeel neer, ook als zij het ermee oneens zijn. Bestuursorganen kunnen zo feitelijk sturen zonder dat effectieve rechterlijke controle beschikbaar is.

Eerdere voorstellen om dit te verbeteren hebben nog weinig resultaat gehad. Zo is bepleit om sneller aan te nemen dat wachten op handhaving onevenredig bezwarend is. Ook adviseerde een VAR-commissie in 2023 een verzoekschriftprocedure waarmee rechtstreeks een verklaring over de rechtmatigheid van een bestuurlijk rechtsoordeel kan worden gevraagd.

Volgens de auteur biedt recente EU-rechtspraak in de zaak Bank Santander/ECB aanleiding om de Nederlandse lijn opnieuw te herzien. Het Gerecht van de EU oordeelde dat een concrete, definitieve en nalevingsgerichte toezichtsuiting soms al vóór een overtreding rechterlijk moet kunnen worden getoetst, mede op grond van het recht op effectieve rechtsbescherming. De auteur pleit daarom voor een lagere drempel bij de bestuursrechter en voor serieuze invoering van een afzonderlijke verzoekschriftprocedure.

BEKIJK OOK:

Vandaag Inside: Hans Teeuwen heeft boodschap voor Stephan van Baarle (DENK): 'Pleurt lekker zelf op!'